Vraag een AI-tool om vier boeken van een schrijver die er maar drie geschreven heeft. Je krijgt er vier, met titel, jaartal en een korte samenvatting erbij. Welke van de vier verzonnen is, zegt hij er niet bij.
Dat is een AI-hallucinatie, en wie AI daarom wantrouwt, heeft gelijk. Maar wie daaruit besluit dat AI dan maar niks waard is, gooit de helft weg van wat hij wel goed kan. En wie denkt dat de nieuwste versie het probleem opgelost heeft, heeft de cijfers niet gelezen.
Het nuttige antwoord zit ertussen: weten waar AI-hallucinaties zitten, en je werk zo inrichten dat ze je niet raken.
Wat zijn AI-hallucinaties?
Een AI-hallucinatie is een antwoord van een AI-model dat overtuigend klinkt maar niet klopt: een feit, een cijfer, een bron of een citaat dat de tool zelf verzonnen heeft. Het model brengt dat verzonnen antwoord met precies dezelfde zekerheid als een juist antwoord.
AI verzint om gaten te vullen, zonder kwade bedoeling. Een taalmodel zoals ChatGPT, Claude of Gemini voorspelt welk woord het meest waarschijnlijk volgt op het vorige. Het heeft geen ingebouwde controle die zegt "dit weet ik niet zeker". Als het antwoord ontbreekt, schrijft het iets dat eruitziet als een antwoord.
Dat maakt een hallucinatie zo verraderlijk. Een fout met een rare spelling of een kromme zin valt op. Een verzonnen cijfer in een vlotte, goed opgebouwde tekst valt niet op.
Waarom hallucineert ChatGPT?
Omdat hij beloond wordt voor gokken. Dat schrijven de onderzoekers van OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, zelf.
In hun onderzoek naar waarom taalmodellen hallucineren uit september 2025 leggen ze uit dat modellen getest worden zoals een leerling op een meerkeuze-examen. Wie gokt, heeft een kans op punten. Wie "ik weet het niet" invult, krijgt zeker nul. Dus leert het model gokken.
De cijfers die OpenAI erbij publiceerde zijn nogal ontnuchterend. Op een test met korte feitenvragen gaf een ouder model, o4-mini, in 75 procent van de gevallen een fout antwoord. Het nieuwere gpt-5-thinking-mini zat er in 26 procent van de gevallen naast, vooral omdat het in de helft van de vragen gewoon zei dat het het antwoord niet wist.
Kijk even naar de juiste antwoorden. Het oudere model scoorde daar net iets béter, 24 tegen 22 procent. Op een ranglijst die alleen juiste antwoorden telt, wint dus het model dat drie keer zo vaak onzin vertelt. Dat zegt iets over hoe AI-tools aan je verkocht worden: het slimste model en het model dat je het meest kan vertrouwen, zijn twee verschillende modellen.
Hoe vaak hallucineert AI?
Vaker dan de verkoopbrochure zegt, en het meest bij feitenvragen over iets specifieks: een wet, een bron, een cijfer.
De duidelijkste cijfers komen uit de juridische wereld, omdat daar elke fout te controleren is. Onderzoekers van Stanford testten in 2024 AI-tools die speciaal voor advocaten gemaakt zijn en verkocht werden als betrouwbaar. Lexis+ AI en Ask Practical Law AI gaven in meer dan 17 procent van de gevallen foute informatie, de AI-onderzoekstool van Westlaw in meer dan 34 procent. Algemene chatbots deden het in hun eerdere studie nog slechter: tussen 58 en 82 procent hallucinaties op juridische vragen.
Dat waren tools van gespecialiseerde uitgevers, gebouwd op hun eigen databanken, voor een beroep waar een fout geld en reputatie kost. En nog steeds zat ongeveer één op de zes antwoorden ernaast.
Waar kan je AI wel vertrouwen, en waar niet?
AI is sterk in alles wat vertrekt van informatie die jij aanlevert, en zwak als bron voor harde feiten.
Mijn vuistregel: als jij de kennis hebt, kan AI die kennis versnellen. Als jij de kennis niet hebt, geeft AI je iets dat eruitziet als kennis.
In een workshop in juni legde ik het zo uit. Vraag je AI naar een marketingstrategie, dan gaat hij in feite zelf "marketingstrategie" opzoeken, leest wat er gratis te vinden is en geeft je dat terug als expertise. Was dat genoeg, dan was iedereen die kan googelen een expert. Zet je AI aan het werk op jouw eigen processen en jouw eigen kennis, dan heb je iets aan hem.
| Hier kan je AI vertrouwen | Hier controleer je altijd |
|---|---|
| Een tekst herschrijven die jij aanlevert | Cijfers, percentages en statistieken |
| Een structuur of opbouw voorstellen | Bronnen, citaten en titels |
| Een verslag samenvatten van een gesprek dat je zelf voerde | Wetten, contracten en regelgeving |
| Werken met jouw eigen documenten en procedures | Medische of financiële informatie |
| Ideeën genereren en aftoetsen | Namen, data en feiten over echte personen |
Een samenwerkingsovereenkomst laten opstellen op basis van een sjabloon dat een jurist maakte: dat kan. Een contract laten schrijven vanuit het niets en erop vertrouwen dat het juridisch klopt: dat kan niet. Voor een KMO in Vlaanderen en een MKB-bedrijf in Nederland is dat hetzelfde verhaal, alleen de wet verschilt.
Hoe vang je AI-hallucinaties op in je bedrijf?
Door je werk zo te organiseren dat een verzonnen feit nergens ongezien doorglipt.
Mijn eigen blogsysteem, dat met AI werkt, zette in augustus een grafiek klaar met bedragen die nergens op de geciteerde bronpagina stonden. Het zag er perfect uit. Sindsdien haalt een script bij elk artikel elke bron op en legt elk cijfer ernaast, voor er iets online komt.
- Geef de bron zelf mee. Laat AI werken met wat jij aanlevert: je eigen procedure, je eigen cijfers, het document van de jurist. Hoe minder hij zelf moet invullen, hoe minder hij verzint.
- Zet in je opdracht dat "niet gevonden" een goed antwoord is. Je hebt net gelezen waarom hij dat anders niet zegt.
- Controleer elk cijfer en elke bron op de pagina zelf. De samenvatting die de AI ervan maakt, telt niet. Bestaat de link? Staat het getal er echt?
- Leg vast waar een mens tekent. Alles wat naar een klant gaat, juridische gevolgen heeft of geld kost, krijgt een menselijke handtekening. Dat schrijf je één keer op, in je AI-beleid, en dan moet niemand er nog over twijfelen.
Dat is ook waarom delegeren aan AI mislukt om dezelfde reden als delegeren aan mensen: je geeft een taak weg zonder de controle mee te geven. Een nieuwe medewerker laat je ook niet op dag één zonder nalezen een offerte versturen. En waar je klantgegevens wel en niet in mogen, lees je in is ChatGPT veilig voor bedrijfsgegevens.
Kan je AI dan vertrouwen?
Blind vertrouwen kan je hem nooit. Wie hem daarom links laat liggen, maakt de omgekeerde fout.
De aanbieders die je beloven dat hun tool niet meer hallucineert, verkopen je een geruststelling. De Stanford-cijfers gingen net over zulke tools. Zegt iemand dat de nieuwe versie het opgelost heeft, vraag dan: waar staat dat, en wie heeft het gemeten?
Je wantrouwen is een oordeel, en dat oordeel heb je nodig om AI goed in te zetten. Wie niks van marketing kent en AI haar marketing laat doen, krijgt een hoop brol. Wie het vak kent, levert sneller.
Of AI betrouwbaar is, zegt je dus weinig. Belangrijker is of je werk zo ingericht is dat een fout opvalt voor ze schade doet. Daarvoor heb je een systeem rond je AI nodig, met jouw kennis erin en jouw handtekening op het einde.
Veelgestelde vragen
Wat is een AI-hallucinatie?
Een AI-hallucinatie is een antwoord van een AI-tool dat overtuigend klinkt maar feitelijk fout of verzonnen is, zoals een niet-bestaande bron, een verkeerd cijfer of een vals citaat. Zonder te controleren zie je het niet.
Hoe ontstaan AI-hallucinaties?
Een taalmodel voorspelt welk woord het meest waarschijnlijk volgt en heeft geen ingebouwde waarheidscontrole. Volgens onderzoek van OpenAI zelf leren modellen bovendien gokken, omdat de tests waarop ze beoordeeld worden een gok belonen en "ik weet het niet" afstraffen.
Kan je AI-hallucinaties voorkomen?
Je kan ze sterk beperken en opvangen, al blijft er altijd een restrisico. Geef AI je eigen bronnen mee, controleer elk cijfer bij het origineel en laat een mens tekenen voor alles wat naar een klant gaat.
Hallucineren betaalde of gespecialiseerde AI-tools minder?
Soms minder, maar nooit nul. Stanford testte in 2024 juridische AI-tools van gespecialiseerde uitgevers en vond bij twee ervan foute informatie in meer dan 17 procent van de antwoorden, bij een derde in meer dan 34 procent. Een duurder abonnement of een vakspecifieke tool vervangt je eigen controle niet.
Kijk samen met mij waar AI in jouw bedrijf past
Wil je liever eerst meelezen? Elke werkdag één inzicht over je bedrijf, je systemen of AI vind je straks in de morning mail.
